Alexithymie wordt vaak heel simpel vertaald als: geen woorden voor gevoelens. En eigenlijk vind ik dat een verrassend goede omschrijving.
Want alexithymie betekent niet dat je geen emoties hebt. Het betekent ook niet automatisch dat je ongevoelig bent. Je kunt van binnen juist enorm veel voelen, terwijl je tegelijkertijd geen idee hebt welk woord daarbij hoort. In onderzoek wordt alexithymie vooral beschreven als moeite met het herkennen en benoemen van gevoelens, moeite om ze onder woorden te brengen en soms een sterkere gerichtheid op concrete gebeurtenissen dan op de eigen binnenwereld.
Ik weet zelf hoe vreemd dat kan voelen. Normaal gesproken ben ik behoorlijk emotioneel en ken ik mijn binnenwereld goed. Maar ik heb ook een periode gekend waarin ik die vanzelfsprekende toegang ineens kwijt was. Er gebeurde van alles vanbinnen, alleen paste geen enkel emotiewoord erbij. Was dit verdriet? Angst? Boosheid? Iets anders? Geen idee. De woorden leken simpelweg niet te passen bij wat ik ervoer. En dat kan behoorlijk vervreemdend zijn.
Je kunt veel voelen én alexithymie hebben
Dit vind ik misschien wel het belangrijkste misverstand rond alexithymie: weinig woorden hebben voor emoties is iets anders dan weinig emoties hebben.
Er bestaan modellen waarin onderscheid wordt gemaakt tussen een cognitieve en een affectieve kant van alexithymie. De cognitieve kant gaat onder andere over emoties herkennen, analyseren en verwoorden. De affectieve kant gaat meer over de emotionele beleving zelf. Daardoor zijn verschillende profielen mogelijk. Iemand kan emoties minder sterk beleven, maar iemand kan óók volop emotioneel reageren terwijl vooral het herkennen en verwoorden vastloopt.
Dat herken ik sterk uit mijn eigen ervaring: het gevoel was er wel. De vertaling ontbrak.
Een andere veelgebruikte indeling kijkt naar drie onderdelen: moeite met identificeren van gevoelens, moeite met beschrijven van gevoelens en een meer extern georiënteerde manier van denken, waarbij de aandacht gemakkelijker naar gebeurtenissen, feiten en handelingen gaat dan naar wat er vanbinnen gebeurt. Je hoeft dus ook niet op alle onderdelen hetzelfde te scoren.
Als je gevoelens geen naam hebben
Het lastige is dat emoties niet alleen iets individueels zijn. Ze zijn ook een belangrijke manier waarop mensen elkaar begrijpen.
Als ik kan zeggen: ik ben verdrietig, begrijpt een ander onmiddellijk iets van mijn ervaring. Maar als ik alleen kan zeggen: er gebeurt iets in mij en ik weet niet wat, wordt die afstand veel groter.
Juist daarin kan ook eenzaamheid ontstaan. Je kunt het gevoel krijgen dat andere mensen toegang hebben tot een soort gemeenschappelijke emotionele taal waar jij tijdelijk buiten staat. En hoe meer iemand vervolgens vraagt wat je precies voelt, hoe duidelijker het soms juist wordt dat je het antwoord niet hebt.
Niet omdat er niets zit. Maar omdat er nog geen woord bij zit.
Alexithymie komt niet alleen bij autisme voor
Alexithymie wordt vaak in verband gebracht met autisme. Dat verband bestaat inderdaad: in een grote systematische review kwam alexithymie duidelijk vaker voor bij autistische dan bij niet-autistische deelnemers.
Maar alexithymie is geen autisme en komt ook buiten autisme voor. Het is een zogenoemd transdiagnostisch verschijnsel: het wordt gevonden bij allerlei verschillende psychische en lichamelijke omstandigheden en ook bij mensen zonder specifieke diagnose.
Het kan bijvoorbeeld samengaan met depressieve klachten, langdurige stress of traumatische ervaringen. Bij de ene persoon lijkt het behoorlijk stabiel bij het profiel te horen, terwijl het bij een ander veel meer samenhangt met een bepaalde periode in het leven. Onderzoek naar de stabiliteit van alexithymie laat dan ook zien dat het niet simpelweg óf een onveranderlijke persoonlijkheidstrek óf een tijdelijke toestand hoeft te zijn.
Voor mij is juist dat onderscheid belangrijk. Want als jij vroeger gemakkelijk bij je gevoelens kon en die toegang ineens kwijt bent, hoeft dat niet te betekenen dat dit voortaan is wie jij bent.
Kun je alexithymie verminderen?
Ja, zeker wanneer je merkt dat je emotionele wereld vroeger toegankelijker was en later ongrijpbaar is geworden.
Een recente systematische review naar psychologische behandelingen voor alexithymie vond in het merendeel van de onderzochte interventies verbetering. Ook onderzoek naar mindfulnessgerichte interventies laat zien dat alexithyme kenmerken kunnen afnemen.
Natuurlijk hoeft niet iedereen daardoor ineens een wandelend emotieswoordenboek te worden. Voor sommige mensen hoort een meer concrete, analytische manier van omgaan met gevoelens gewoon bij hun profiel. Daar hoeft helemaal niets mis mee te zijn.
Maar wanneer je zelf merkt dat je je binnenwereld mist, kun je wel proberen de verbinding weer op te bouwen.
Een paar simpele manieren om dichter bij je gevoel te komen
Je hoeft daarbij niet meteen te beginnen met de grote vraag: wat voel ik? Je kunt kleiner beginnen.
Begin bij wat je wél weet. Voelt iets prettig of onprettig? Rustig of geactiveerd? Wil je dichterbij komen of juist afstand nemen? Je hoeft nog geen perfect emotiewoord te hebben.
Kijk naar je lichaam. Een zwaar gevoel in je borst, spanning in je buik, warmte, onrust of juist een soort leegte kan informatie geven voordat je precies begrijpt welke emotie erbij hoort. Onderzoek vindt inderdaad verbanden tussen interoceptie – het waarnemen van signalen uit het lichaam – en alexithymie.
Gebruik woorden als mogelijkheden, niet als toets. Een emotiewiel kan helpen, maar je hoeft niet het ene correcte woord te vinden. Misschien is het 30 procent verdriet, 20 procent boosheid en 50 procent iets waarvoor je nog helemaal geen naam hebt.
Gebruik beelden. Soms past een kleur, muziekstuk, metafoor of beeld veel beter bij een innerlijke ervaring dan een emotiewoord. Van daaruit kan taal later alsnog ontstaan.
Schrijf achteraf. Je hoeft je emotie niet altijd precies op het moment zelf te begrijpen. Soms wordt pas uren of dagen later duidelijk wat iets met je deed.
En soms kan het juist helpen om voorzichtig woorden aan gevoelens te geven. Experimenteel onderzoek naar affect labeling laat zien dat het benoemen van emoties invloed kan hebben op de emotionele reactie zelf.
Je hoeft niet beter te worden in gevoelens voor iemand anders
Misschien is dat uiteindelijk wel het belangrijkste.
Niet iedereen hoeft voortdurend te kunnen uitleggen wat hij voelt. Niet iedereen hoeft diep in zijn binnenwereld te graven omdat een ander vindt dat dit gezond, volwassen of emotioneel ontwikkeld is.
Maar wanneer jijzelf het gevoel hebt dat je iets bent kwijtgeraakt – dat er een hele wereld in je zit waar je niet meer goed bij kunt – dan kan het de moeite waard zijn om die taal langzaam opnieuw te ontdekken.
Niet omdat je te weinig voelt. Misschien juist omdat er ontzettend veel te voelen valt.