Er bestaat een profiel dat je relatief vaak tegenkomt bij begaafde mensen, maar dat nog maar weinig bekendheid heeft. Iemand met dit profiel beschikt over goede cognitieve vermogens, van gemiddeld tot zeer hoogbegaafd, en heeft tegelijkertijd moeite met automatiseren. Met praktische handelingen, repeterende taken en vaardigheden die bij anderen na verloop van tijd vanzelf gaan.
Het lijkt op DCD of dyspraxie, al hoef je daar niet per se een diagnose voor te hebben. Misschien werd je bij gym altijd als laatste gekozen. Misschien kostte leren fietsen je opvallend veel moeite, lukte knippen niet goed of bleef veters strikken jarenlang een uitdaging. Motorisch wat onhandig, maar vooral: moeite om eenvoudige, herhalende handelingen werkelijk in je systeem te krijgen.
Meer dan motorische onhandigheid
Bij DCD en dyspraxie denken mensen al snel aan bewegen en motoriek. Toch zit het dieper. Het raakt ook aan hoe goed je woordjes kunt stampen, tafels uit je hoofd leert, codes onthoudt of vaste procedures onder de knie krijgt.
Op de basisschool en zeker op de middelbare school loop je daardoor vast op schoolse vaardigheden die vrijwel niemand met begaafdheid associeert. Je begrijpt wat er wordt uitgelegd, maar hebt meer herhaling nodig voordat iets vanzelf gaat.
Op school moet je bovendien voortdurend nieuwe vaardigheden leren die met bewegen, uitvoeren en herhalen te maken hebben. Dat kan een flinke deuk slaan in je zelfvertrouwen.
Als volwassene ben je daar voor een deel van af. Die ene teambuildingdag sla je gewoon over. Maar het profiel verdwijnt niet. Op de werkvloer krijgt het een andere vorm.
Moeite met automatiseren op de werkvloer
Je zit achter een bureau. Daar hoef je toch niks lichamelijks voor te kunnen, zou je denken. Maar in de praktijk lopen mensen met kenmerken van DCD, dyspraxie of een spiky profiel wel degelijk tegen specifieke dingen aan.
Dit profiel denkt meestal top-down: eerst het geheel overzien, dan pas de details. Tijdens het inwerken heb je dus ruimte nodig om te zien waar een taak voor dient en hoe alles samenhangt.
Krijg je te horen “begin maar met dit, dat is leuk en makkelijk”, dan is dat voor jou misschien juist niet fijn. Wat voor een ander een simpele instaptaak is, kan voor jou lastig zijn omdat de context ontbreekt.
Ook simpele dingen uit je hoofd leren is lastig. Codes onthouden. Dingen op een vaste plek neerleggen en er weer terugleggen. Onthouden welke stap na welke komt. De eerste periode op een nieuwe werkplek is daardoor vaak chaotischer dan bij anderen.
Eerst lijkt alles goed te gaan
Ik herken dit zelf, omdat ik zelf ook dit profiel heb. De eerste week valt vaak nog mee. Mensen hebben er begrip voor: je bent nieuw, alles is nieuw, er komt veel op je af. Er zijn protocollen, je krijgt rustig uitleg, men kijkt of je het snapt.
Met een goed cognitief vermogen begrijp je dingen inderdaad snel. Dus denkt men: je kan het. En daar gaat men vanuit. Dan begint pas de echte ellende.
Je weet misschien in grote lijnen hoe iets moet, maar je hebt het nog niet echt eigen gemaakt. Niet zo eigen dat je het zelfstandig, langdurig en op snelheid kunt doen, zonder jezelf voorbij te lopen. Bij iets nieuws ben je enthousiast, dus lijkt het alsof je veel kan. Maar je eigen grenzen vervagen daardoor snel.
Vaardigheden zijn niet altijd stabiel
Bij dit profiel zijn de vaardigheden ook niet altijd even onhandig. Het gaat soms best goed, maar het is minder stabiel. Slecht geslapen? Dan merk je meteen: nu gaat het gewoon niet.
Dat heeft iedereen weleens. Maar als je dat niet accepteert en het blijft maskeren, kost dat heel veel moeite, en loop je een veel groter risico op burn-out.
De kleine dingen die te flauw voelen om over te praten
Iedereen haalt koffie voor elkaar en zet die op elkaars bureau. Je bent sociaal, je wil meedoen, maar je voelt je super onzeker. Een dienblad vasthouden met verschillende kopjes erop, laat staan onthouden wie wat wil. Voor iemand met dit profiel is dat slopend.
Misschien doe je het toch, omdat je erbij wil horen. Vooral jonge mensen passen zich graag aan. Maar dit soort kleine dingen kan je werkdag enorm vermoeiend maken.
Je kunt hier iets aan doen. Gewoon zeggen: dit is niks voor mij, ik heb mijn eigen mok, jullie redden je wel. Op een andere manier contact maken. Maar dan moet je wel van jezelf weten dat dit voor jou een ding is, en mag je daar nee tegen zeggen.
Dat is de kern van dit profiel: in grote lijnen gaat veel goed, maar in een heleboel van dit soort kleine dingen verlies je energie. Het is belangrijk dat voor jezelf in kaart te brengen.
Misschien wen je eraan en gaat het steeds beter. Maar mijn ervaring is dat het vaak beter is om dingen die niet goed voelen, gewoon niet meer te doen, of aan te passen.
De andere valkuil: te weinig uitdaging
Zonder genoeg cognitieve uitdaging, iets waar je ook echt van aangaat, spring je ’s ochtends niet enthousiast je bed uit voor koffie halen. Je hebt een goed stel hersenen nodig om op te draaien. Ruimte om creatieve oplossingen te bedenken.
Wat hier ook kan gebeuren: je wordt onderschat. Als je de simpele dingen niet zo goed doet, denken mensen al snel dat je de moeilijke dingen ook niet kan. Terwijl het bij dit profiel juist omgekeerd is: je bent goed in complexe taken en minder goed in de praktische, dagelijkse dingen.
Door dit alles kan je zelfvertrouwen een knauw krijgen, waardoor je bepaalde dingen minder goed durft aan te pakken, en minder goed durft aan te geven waar je behoefte aan hebt.
Een andere manier van inwerken
Dit klinkt nu alsof er vooral problemen bij dit profiel horen. Dat hoeft niet zo te zijn. Alles wat ik noem is aan te passen, maar dan moet je wel voor jezelf weten hoe het bij jou werkt, erover kunnen praten, en de ruimte krijgen van je werkgever.
Standaard instromen werkt voor jou misschien niet. Misschien kun je op een andere manier worden ingewerkt, meer tijd krijgen om dingen op je eigen manier te proberen. Dat collega’s weten: laat mij er in het begin maar lekker los.
Wat dat “loslaten” in de praktijk betekent
Laat mij in het begin maar lekker los, maar kom na een paar weken gerust nog eens bij me terug, want iets is me dan misschien nog niet helemaal duidelijk. Zodat collega’s weten dat ze jou beter extra tijd kunnen geven om iets complex uit te zoeken, en dat je voor andere dingen meer tijd nodig hebt.
Misschien zijn er ook collega’s die zeggen: dit vind ik juist leuk en makkelijk, misschien kan ik dit van je overnemen.
Als je dit bespreekbaar kunt maken, en voor jezelf duidelijk hebt wat het betekent, kom je al een heel eind. Voor zover jij er zelf iets aan kan doen, want jij bent als werknemer niet alleen verantwoordelijk voor of iets goed gaat.
Jij bent wie je bent. Je kunt aangeven wat je sterke en zwakke punten zijn, wat je nodig hebt, waar je tegenaan loopt. Meer kun je niet doen. De rest is aan je werkgever en collega’s: dat zij dit goed opvangen en jou daarin tegemoetkomen. Dat gaat niet in één keer perfect.
Niet onwillig, maar echt leeg
Er is nog iets belangrijks. De dingen waar jij niet goed in bent en die jou onevenredig veel energie kosten, zijn vaak dingen die anderen ook niet zo leuk vinden. Een lijst invullen, iets herhaald doen. Andere mensen zeggen dan: dat doe ik ook liever niet, maar ik zet mijn gedachten op nul en doe het toch. Niet zeuren, niet lui doen, niet egoïstisch zijn, gewoon doen.
Bij dit profiel gaat het niet om dat je iets niet leuk vindt. Het gaat erom dat je hier echt totaal op leegloopt. Dat dit vaak niet begrepen wordt, is een van de meest verraderlijke kanten ervan.
Het gaat erom dat gezien wordt hoeveel moeite iets jou kost, in plaats van dat ervan uitgegaan wordt dat het simpel is en dus vanzelfsprekend. Dat als jij zoiets toch doet, dat gewaardeerd wordt. En dat als je iets niet doet omdat je daar de ruimte niet voor hebt, daar niet naar gekeken wordt als luiheid of een kantje eraf snijden, maar met begrip.
Waarom dit profiel meer bekendheid verdient
Ik vind dit zo essentieel dat ik vind dat hier veel meer begrip voor zou mogen zijn. Daarom wil ik mij hard maken om dit profiel bekender te maken.
Je kunt daar zelf aan meehelpen, door in je eigen omgeving aan te geven wat dit voor jou betekent en wat je nodig hebt. Dan zien mensen: jij bent een gewoon, prettig persoon die aangeeft waar die behoefte aan heeft. Dan geef je het een gezicht. Dat is het belangrijkste.